فایل ورد کامل تحلیل ابیات مثنوی از منظر اندیشمندان

فهرست مطالب   
    
 
      مقدّمه                                    3  
         
       زندگی نامه مولانا                     7 

       آثارمولانا                              15 

     تاثیرمثنوی مولانا درادبیات            23 
          جهان ومیان دانشمندان    

          بررسی ابیات                       25 

          تعلیقات                            422 

           مآخذ                               230   

                
بسم الله الرحمن الرحیم

                 مقدّمه
بشنو این نی چون شکایت می کند        
              از جدایی‌ها حکایت می کند
می‌خواهیم سخن درباره انسانی بگوییم که چه در دوره خود و چه بعد از زمان خود نابغه زمان است و باید گفت که از جرگه انسانهای عادی خارج است. انسان والایی که حکایت های دقیق عرفانی را آن‌چنان زیبا درذائقه ما می ریزد که شهد آن روح ما را تازه می سازد.حکایت‌هایی که با داستانی به ظاهر ساده شروع می‌شود و مفاهیم بلند و عمیق عرفانی از آن نتیجه می شود انسانی که برای فهمیدن سخنان او باید اهل دل بود تا لطف سخنان او را احساس کرد ولی افسوس که ما خاکیان در بند این دنیای مجازی لطف سخنان او را در نمی یابیم و از دریای لطف معانی او که به کنایه ابراز می شود بی نصیبیم. اگر گاهی درک مفاهیم برای ما ثقیل می شود به خاطر آن است که جر جرار سخن مولانا را به عالمی فراتر از این عالم می کشاند.
دیگر در این قسمت مولانا سخن نمی گوید بلکه بارقه‌ای از لطف الهی‌است که بر زبان مولانا جاری می شود مولانا بعد از مدتی که دراین دریای لطف الهی غوطه‌ور است بار دیگر به خود می آید و مطلب را به صورتی زیبا ادامه می دهد.
در این جا باید بگوییم خداوند به همه انسان‌ها چشم لطف دارد و به اولیای خود نظری دیگر؛ به این معنا که با جرقه‌ای شمع وجود آنها را شعله ور می سازد طوری که خود می سوزند و دنیایی را روشن می کنند.
چون به سرچشمه این تحولات روحی نظری اندازیم این مطلب را بهتر درک می‌کنیم ما در این جا به صحت و سقم حکایتهایی که برای عارفان نقل شده است کاری نداریم. بلکه مفهوم آن مورد نظر است همچنان که خود مولانا گفته است.
ای برادر قصه چون پیمانه است        
              معنی اندروی به سان دانه است
دانه معنی بگیرد مرد عقل            
               ننگرد پیمانه را گرگشت نقل
                                    «مولوی»
نمونه‌هایی برای تفهیم مطلب ذکر می کنیم.
الف:برای تغییر حال سنایی باید برخوردی با فردی به نام «لای خوار »وجود داشته باشد تا شوری بر روح بی قرار سنایی زده شود.
ب:برای دگرگونی روح ناصر خسرو بایستی او خوابی ببیند تا از خواب دوشین چهل ساله بیدار شود.
ج: برای تغییر وضع عطار باید درویشی باشد تا جلو او بمیرد و او تحول یابد.
د: در تغییر وضع مولانا درویش ژولیده چرکین قبایی، شمس، باید که با مولانا برخوردی سؤال گونه داشته باشد تا مولانای متعبد را متحول سازد؛ مولانایی که آتشی به وجود انسان‌های خاکی می اندازد طوری که دوست و دشمن او را بستایند و هنگام مرگ او شهری گریه کند و دنیایی در ماتم او بسوزد.
مولانا در پاسخ درخواست حسام الدین چلبی از گوشه دستارش ۱۸ بیت آغازین مثنوی را بیرون می کشد. ابیاتی که از جدایی انسان از آن منبع لایزال الهی صحبت می کند.
بشنو این نی چون شکایت می کند            
               از جدایی ها حکایت می کند.
وقتی که به داوری درمورد این ابیات می نشینیم
 می بینیم چه زیبا مولانا دنیای خیالی ما را تصویر کرده است. دنیای که ما روح انسانی را در آن حبس کرده و فقط به لذات ظاهری آن توجه می کنیم ولی دریغا که درک این مفاهیم برای ما خاکیان که بسته ظواهر این دنیاییم غیر ممکن است خود مولانا هم که باطن انسان‌ها را می شناسد و می داند که ما نوشنده این مطالب نیستیم چنین می‌فرماید:
در نیابد حال پخته هیچ خام                
                پس سخن کوتاه باید والسلام
                                        «مولوی»
سخن درباره مولانا زیاد است و باید گفت هر بیتی از ابیات او دریایی است که هر که به این دریا رود غرق شود و به عمق آن نرسد و شاهد براین ادعای من شرح‌های مختلفی است که در مورد مثنوی نوشته شده است.
از آن جایی که جایی ندیدم که به مقایسه ابیات از دیدگاه صاحبنظران بپردازد بر آن شدم که هر چند ناقص به این امر مهم بپردازم هر چند که قبول دارم در این مورد ناتوانم.
برای نمونه ابیات ۳۱۰۰-۲۹۰۰ دفتر سوم را برگزیدم که به این صورت مورد بررسی قرار گرفته است؛ نخست بیتی از مثنوی با تصحیح نیکلسون آورده‌ام سپس به دیدگاه‌های صاحب نظرانی چون زمانی – استعلامی – جعفری و شهیدی پرداخته‌ام. در مورد هر بیتی نسخه بدل آن هم مورد دقت واقع شده است و در پایان نتیجه گیری از دیدگاه‌ها بیان شده است.
همین جا باید گفت (زمانی) در مورد معنای کلمه تمام معانی آن را آورده است و این ما هستیم که معنی صحیح را باید برگزینیم (جعفری) به مسائل حاشیه‌ای پرداخته است و (شهیدی) نیز تنها به معنای ظاهری کلمه توجه نموده است.
بنابراین باید نظر (استعلامی) را صحیح تر و دقیق تر قبول کنیم.
در پایان باید گفت کاری که انجام شده هر چند کاری ناقص به نظر می رسد ولی امیدواریم که روزنه‌ای برای ورود به اندیشه های مولانا باز شده باشد که نکات مورد نظر مولانا از آن گرفته شود و این کار الگویی برای آیندگان باشد.
 
زندگی نامه مولانا
نوشتن سرگذشت مردی چون مولانا جلال الدین، کار آسانی نیست مردی که مریدان و دوست‌دارانش به او یک سیمای فوق انسانی می دهند.
مولانا روز ششم ربیع الاول سال ۶۰۴ هجری قمری مطابق با سی ام سپتامبر ۱۲۰۷ میلادی در بلخ به دنیا آمد.
پدرش واعظ سرشناس شهر بهاء الدین محمد معروف به بهاء ولد بود. در منابعی که پس از مولانا نوشته شده بهاء ولد را فقیه بزرگ، صاحب فتوی، از مشایخ فرقه کبروی (پیروان شیخ نجم الدین کبری) و دارای لقب سلطان العلماء می بینم.
از خود بهاء ولد نقل شده که لقب سلطان العلما را پیامبر در خواب به او عطا کرده‌است.
(زرین‌کوب : سرنی – 71)
آفریننده مثنوی مردی است به نام محمد با لقب جلال الدین ؛ دوست داران و یاران او، از او به لفظ مولانا یاد کرده‌اند، و افلاکی در مناقب العارفین از قاضی نجم الدین طشتی نقل می کند که پیش از مولانا، نام مثنوی و لقب مولانا به صورت عام به کار می رفته اما چون به حضرت مولانا ، منصوب شد، خاص گشت ، چون نام مثنوی گویند، مثنوی مولانا و چون نام مولانا گویند، حضرت او مفهوم می شود.
( افلاکی مناقب العارفین . ص ۵۹۷)
به دلیل شخصیت ممتاز، مولانا را خداوندگار نیز خطاب می کردند و افلاکی می‌گوید که این خطاب را نخست پدر برای او به زبان آورده است.
                                                         شرح احوال مولانا استاد فروزان فر  3
در آن روزگار لقب، خداوندگار مانند خواجه برای کسانی به کار می رفت که حرمت معنوی و اجتماعی داشتند.
افلاکی  در مناقب العارفین، مولانا را سرالله الاعظم نیز گفته است.
                                                                               نگ:همان جا       4
تخلص مولانا را دو مطلب می دانند یک خاموش و دیگری شمس که وجود تخلص خاموش با توجه به تکرار در پایان بسیاری از غزلیات دیوان شمس می باشد که نمی تواند صحیح باشد.
از مولانا، با عنوان رومی و مولانای رومی هم یاد می شود زیرا که او در روم در آسیای صغیر قدیم و ترکیه امروز می‌زیسته و آرامگاه پدر و  خود و خاند‌انش نیز در شهر قونیه است، اما در مغرب زمین همه او را به نام (رومی) می شناسند. از میان تمام این نام ها مشهورترین همان مولاناست.
روایاتی که جای تردید دارد آن است که نسبت بهاء الد را از سوی پدر به ابوبکر صدیق، نخستین خلیفه پیامبر، و از سوی مادر به خانه‌ان خوازمشاهان منسوب می‌دارد.
در این مسأله تردیدی وجود ندارد که به دلیل حمایت محمد خوارزمشاه از فقها و تحریکاتی که در مجلس بهاء ولد بر ضد او انجام می گیرد بهاء ولد از بلخ مهاجرت می نماید که آغاز مسافرت طولانی بهاء ولد و مولانا باید در سال ۶۱۶ یا ۶۱۷ همزمان با گسترش یورش مغولان باشد. در راه‏‏ِ خود، پدر و پسر به نیشابور می‌رسند در حالی که پسر نوجوانی سیزده ساله است. در این شهر پیر بازار عطاران شیفته مولانا گشته و اسرار نامه خود را به او هدیه می کند و می‌گوید: فرزندش به زودی آتش در سوختگان  عالم می‌زند .
                                                                                       نگ : همان جا   17
پدر و پسر سپس از نیشابور به عزم کعبه حرکت کرده و سه روز در بغداد می‌مانند از آن جا به حجاز و شام رهسپار می‌شوند.
مادر مولانا مومنه خاتون در لارنده که هفت سال مولانا در این شهر زندگی کرده در گذشته و قبر او در آن جاست و مولانا در همان شهر با گوهر خاتون که مادر سلطان ولد بوده، پیوند همسری یافته است.
«زرین‌کوب –  سرنی – 90»
به هر حال از جزئیات سفر اطلاعی نداریم فقط باید گفت مولانا و پدرش پس از طی راهی طولانی از خراسان و بغداد و حجاز و شام سراز قونیه در آورده اند.
در آن سال‌های دشوار، در آسیای صغیر مردی فرهنگ دوست از خاندان سلجوقی به نام علاء الدین کیقباد فرمانروایی می‌کند که عارفان را گرامی می دارد و بهاء ولد هم یکی از فرزانگان آواره است امیر او را پناه داده و برای او و یارانش مقرری و انعام فرستاده است احتمالاً ورودی بهاء ولد به قونیه سال ۶۲۶ هـ.ق برابر با ۱۲۲۹ میلادی می باشد در این شهر بهاء ولد روز هژدهم ربیع الثانی سال ۶۲۸ هـ. ق معادل با ۱۲۳۱ میلادی چشم از جهان فرو می بندد و مریدان فرزند شایسته او را که بارها پدر خداوندگار جلال  الدین محمد می گفته به عنوان پیر خود بر  می‌گزینند در پشت این سیمای فقیهانه آتش عشق شعله وری پنهان است تا این که برهان الدین محقق ترمذی این آتش را فروزان می سازد.
سید برهان الدین محقق از سادات شهر ترمذ خراسان در بلخ شاگرد بهاء الدین ولد بود قبل از مهاجرت بهاء ولد گوشه انزوارا برگزیده ولی به شوق مراد خود بی درنگ رهسپار سفر روم شد اما یک سال پس از درگذشت بهاء ولد به قونیه رسید.

مآخذ
۱-امثال حکم علی اکبر دهخدا ، امیر کبیر ، سال ۱۳۴۱ هـ . ش
۲- بحار الانوار محمد باقر مجلسی – مؤسسه الوفاء – بیروت ، لبنان – 1983 م- سال ۱۳۰۴ هـ . ق
۳- پلّه پلّه تا ملاقات خُدا دکتر عبدالحسین زرّین کوب – تهران – انتشارات علمی – چاپ نهم – تابستان ۱۳۷۵
۴- تذکره الاولیا    شیخ ابی حامد محمد بن ابی بکر ابراهیم فرید الدین عطار نیشابوری . با مقدمه میرزا محمد خان قزوینی – چاپ پنجم
۵- تفسیر مجمع البیان شیخ ابو علی فضل بن حسن طبرسی ، با تصحیح سید هاشم رسولی و سید فضل الله طباطبایی یزدی ، شرکه المعارف الاسلامیه ، سال ۱۳۷۹ هـ. ق ۱۳۳۹ هـ . ش   
۶- تفسیر ابوالفتوح رازی شیخ جمال الدین ابوالفتوح حسین بن علی بن محمد بن احمد بن حسین بن احمد خزاعی رازی . به تصحیح و حواشی محمد الهی قمشه‌ای ،کتاب فروشی و چاپ‌خانه محمد حسن علمی . سال ۱۳۳۴
۷- تفسیر الکشاف امام جار الله محمود بن عمر زمخشری – نشر ادب الحوزه
۸- التفسیر الکبیرامام فخر رازی – دار الکتب العلمیه ،طهران
۹- جواهر الاسرار و زواهر الانوار    کمال الدین حسین خوارزمی – لکهنو – چاپ سنگی
۱۰- الجامع الصغیرسیوطی به کوشش محمد محی الدین عبد الحمید . قاهره . ۱۳۲۵ ق   
۱۱- حدیقه الحقیقه ابوالمجد مجدود بن آدم سنایی غزنوی – با تصحیح و تحشیه مدرس رضوی – دانشگاه تهران – سال ۱۳۵۹ ش 
۱۲- خفی علایی    سید اسماعیل جرجانی ، به تصحیح علی اکبر ولایتی و محمود نجم آبادی
۱۳- دستور زبان فارسی دکتر وحیدیان کامیار   
۱۴- سفرنامه ناصرخسرو    دکتر محمد دبیر سیاقی ، زوار ، تهران
۱۵- سیاحت نامه ابراهیم بیگ زین العابدین مراغه‌ای – انتشارات سپیده – تهران
۱۶- سرنی (۲ جلد) عبدالحسین زرین کوب . چاپ اول . انتشارات علمی – سال ۱۳۶۴ ش
۱۷- شرح منازل السائرین    عبد الرزاق کاشانی ‌کتابخانه حامدی
۱۸- شرح مثنوی    ولی محمد اکبر آبادی . لکهنو ، چاپ سنگی
۱۹- شرح کبیر انقروی اسماعیل انقرودی . ترجمه دکتر عصمت ستارزاده .انتشارات کتابفروشی دهخدا       
۲۰- شرح مثنوی زمانی – استعلامی – جعفری و شهیدی
۲۱- غیاث اللغات محمد بن جلال الدین رامپوری – به کوشش محمد دبیر سیاقی کانون معرفت
۲۲- فیه ما فیه مولانا جلال الدین محمد بلخی – با تصحیح و حواشی بدیع الزمان فروزانفر، امیر کبیر ، سال ۱۳۴۸ش
۲۳- قصص الانبیا ابراهیم خلف نیشابوری – به کوشش حبیب یغمایی – تهران 
۲۴- قصص قرآن در ادب فارسی ( ۳ ) – پیامبر از آب برگرفته ” موسی ”  دکتر رضا انزابی نژاد – مقاله – مشهد – نشریه دانشکده ادبیات 
۲۵- کلیات شمس یا دیوان کبیرمولانا جلال الدین محمد مولوی . با تصحیحات و حواشی بدیع الزمان فروزان فر ، امیر کبیر ، چاپ دوم ، سال ۱۳۵۵ ش
۲۶- کشاف اصطلاحات الفنون محمد علی الفاروق التهانوی – کلکته . سال ۱۸۶۲ . م
۲۷- کشف المحجوب علی بن عثمان هجویری ، به تصحیح و النتین ژوکوفکسی ، لنینگراد ۱۹۲۶{افست ، تهران ، امیر کبیر ۱۳۳۶}
۲۸- گلستان سعدی تصحیح دکتر غلامحسین یوسفی – انتشارات خوارزمی
۲۹- لغت نامه علی اکبر دهخدا ، زیر نظر دکتر محمد معین ، دکتر سید جعفر شهیدی
۳۰- لیلی و مجنون نظامی . به تصحیح وحید دستگردی ، مؤسسه مطبوعاتی علمی
۳۱- المعجم المفهرس لالفاظ الحدیث النبوی به اهتمام و تنظیم عده‌ای از خاور شناسان ، کتابخانه بریل لندن سال ۱۹۳۶م
۳۲- معجم مفردات الفاظ القرآن راغب اصفهانی – با تحقیق ندیم مرعش لی ، مطبعه التقدم العربی
۳۳- منهج الصادقین                   
۳۴- مآخذ قصص و تمثیلات مثنوی بدیع الزمان فروزان فر . امیر کبیر . چاپ سوم . سال ۱۳۶۲ ش
۳۵- مختصر صحیح مسلم حافظ المنذری – با تحقیق محمد ناصر الدین الالبانی . احیاء التراث الاسلامی – الدار الکویتیه – للطباعه و النشر . سال ۱۹۶۹ م
۳۶-مناقب العارفین شمس الدین افلاکی-به کوشش تحسین یازیجی – دنیای کتاب